Pura Meranting Batukandik (Stutterheim, 1934)

Willem Frederik Stutterheim* (1892-1942), Javanese linguist & archaeologist, in below article, gives a detailed description of the unique Surya Shrine at Batukandik. He connects this monument to Candi Sukuh in Java, and tries to give an explanation to the anomalies given its positioning and relation to the story of Mpu Nirartha, the forefather of the Balinese cast of the Brahmans. English translation by the author Godi Dijkman. Original Dutch text follows below.

An interesting Surya Shrine on Nusa Penida

stutterheim batukandik1934Image left: Sanggaran Pura Meranting, near the village of Batukandik (Claire Holt, 1930s)

Walter Spies spent nine days on the rather unknown island of Noesa Penida, located to the south of Bali. He collected material for his own studies, and showed an interest in archaeology as well. It is thanks to his kindness, that I now have the opportunity to present an interesting structure, which differs to such an extent from all the others of the same kind, that we do not hesitate to call it unique. It is a Surya Shrine, at the Pura Meranting near the village of Batukandik. A description follows below.

On a square base with protruding feet and flat cornice, without any further profiling and made of limestone, rises a Surya Shrine, consisting of a pyramid-like, pointed foundation, a vertical part and the actual throne. The lower part shows a so-called stepped pyramid, of which the stone layers on the overhanging edges have been 'skimmed off' from above and below. As a consequence, it takes the form of the bellows of a photographic camera. In the centre of the front part, there is a miniature staircase of eleven rungs, and on the sides there are recesses. The pyramid at the back of the shrine has been cut off completely, resulting in a vertical flat surface covering the entire shrine. The pyramid consists of nine stone layers on the front. Op top of this pyramid-formed basis rises a vertical part, which has been carved in the form of a torso of a demonic woman. She carries the throne on her head and arms, which she keeps in an upwards position. Her head, arms and breasts have been portrayed naturally, but the torso melts with the square form of the stone structure. In the recesses on both sides of the basis her legs appear from the knees downwards. The actual thrown takes the usual form, although on the vertical side parts there are nagas with raised heads.

Apart for the main characteristics of the structure, there are additional striking features to be observed. On the front of the base, there is a staircase of seven rungs, flanked to both sides by a raised higher level, which is closely attached to the base. The staircase and base have been constructed partly from cylinder-formed stones. In the centre of the structure's sides, there is/was a small staircase built into the pyramid-formed base, tightly attached to the main structure (representing) a panakawan-like figure, flattened off quite sharply in depth with respect to the body. Two similar figures - currently flattened off crosswise - stand in front of the recesses on the sides of the basis. Left and right of the head of the demonic female figure, there is a cockerel, close to the insides of her arms. This cockerel has laid its head and tail against the hand and head of the woman. The woman itself wears a necklace with an adorned plate. She has an oval-formed head, flattened along the underparts of primitive characteristics, eyes as round as bullets and positioned close together with a broad grin, and a mouth adorned with protruding fangs.

Between her head and the rear side there is a space, with a beautifully carved cow's head protruding from the rear part, with fangs, round eyes, horns 'hanging' towards the front and pointed ears. In this same space, there are two individual statues (figures) - though they do not seem to belong here -, one of which is a man, and the other a woman. The woman is seated on the chest and back of a figure in a supine position, of which the head sticks out between the legs. Its legs are kept upright from behind the back. The seated figure keeps the recumbent figure by its upper arms. The woman carries a child on her back, whilst a third figure located elsewhere represents a woman holding a child standing in her lap.

Then, there is the rear side. This is a smooth, vertical wall, from which halfway of the wall a monster's head is to be seen in haut-relief. Above, there is a large garuda-figure in very bas-relief, also adorned with a protruding haut-relief head. The garuda-figure is standing straddle-legs, and has a short tail (or a plate protecting the pubic zone?), human legs, torso and arms. Behind the arms, wings stick out, the form of which may be continued on the other side of the rear side. The head is adorned with a plumage decoration in about the same form as the front side of the structure.

Finally, it is to be observed that the cornice of the base and the sides of the actual throne are adorned with ornaments (The measurements were not given to me in detail; the entire structure is around three meters high.)

Compare with images of the usual surya shrines in Balinese puras, which show us, that we are dealing here with a remarkable and anomalous structure. How can we understand these anomalies?

In the past, we would have attributed Wisnuistic meaning to the form of the garuda, or Shiwaistic ones to the cow's head. We have, however, since long learnt that such systematic distinctions are valid primarily for the Mid-Javanese period. Apart from this, the interpretation of linking the Sun Crown to that of the Sun Bird seems to me out of place and too classical an interpretation in this case. There are, however, indications that could point to a certain direction in our research, although they may not be able to completely satisfy our queries.

It would seem hard to deny that the garuda as well as the pyramid-form of the base of the shrine bear similarities to some parts of Candi Sukuh on Java. The unusable steps - being too small - of the staircase on the front of the base point at a reason no longer understood, as to why such a structure would have to be built in such a place, whereas we can witness it in actual use at Sukuh. The meaning of the structures at Sukuh are currently known, although some details have not been fully clarified. It is a monument of 'redemption', and at the same time a Hindunised recreation of an ancient sanctuary, which can be regarded as the gate to the heavens of the forefathers. (See 'Oudheid. Aantekening No.XIII', in current writings, 1930', and my 'Gids voor de oudheden van Soekoeh en Tjeta (Tjan Tjoe Som, Solo). Furthermore, refer to Crucq in T.B.G., 1933, p.151 etc.). Durga, the garuda and the cow play a major part in this.

On the other hand, the positioning of our shrine, i.e. in front of the temple's entrance, and not - as is mostly the case, in a corner - coincides with the positioning of the pyramid-formed main building of Sukuh. Also, the appearance of the megalithic stone masses and terraces in or around Pura Meranting is an indication of this. The cockerels, however, remain unexplained, despite the fact that they could have a bearing to Surya as the redeemer. Nor have explanations been put forward to the remarkable figures of the recumbent man and woman, who may not actually be part of the structure. I would like to point out that on Nusa Penida, exists the traditional custom of impure twins. The parents of twins of different sexes, when these children, as is customary, leave their home of birth and spend some time at the pura dalem, for a short while sit down on these magically-impure children, or pretend they do. This similarity may be, however, purely coincidental.

Apart from the above-mentioned clarification with regards to the symbols pertaining to the structure, we can bring forward a remarkable story from Balinese tradition in this context. The name of Sanggaran Meranting reminds us of the story of Mpu Nirartha, forefather of the Balinese Brahman cast, who, during his quest, was accompanied by his seven children and his wife. They came across a monster, which devoured him. When he reappeared from the mouth of the animal, his complexion was so intensely black, that his spouse and children fled in fear. His eldest daughter, who could no longer be found by him, was consequently honoured as the Durga of Malanting (a place in West Bali; Kidung Pamañcangah, ed. Berg, III, 53- 56: "punang jyesthasunu stri sira sinanggah bhattari dalem, oyeng Malanting"; cf. Berg, De Middeljavaansche historische traditie, p.24).

To me it seems certain that Malanting is the same as Meranting on Nusa Penida. Given the fact that Nusa Penida for a long time has served as a place of exile for certain parts of mainland Bali, replicas of Balinese places on Nusa Penida seem only to be a natural course of events. The inhabitants of Batukandik, where the temple is situated, knew nothing about this, as they said that the old people who would have known anything about this, had already passed away.


*) Archaeologist Willem Frederik Stutterheim was Head of the Oudheidkundige Dienst between 1936 and 1942.


  • Stutterheim, Dr.W.F. - "Een interessante Surya zetel van Noesa Penida, Oudheidkundige aanteekeningen XLV", in: Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch-Indië, uitgegeven door het Koninklijk Instituut voor de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch-Indië, Deel 92, tweede aflevering, 's-Gravenhage, Martinus Nijhoff, 1934, p.206-210
  • http://www.kitlv.nl/pdf_documents/260_STUTTERHEIM.pdf 

* Original Dutch text *

Een interessante surya-zetel van Noesa-Penida

(p.206) Het is door de goedheid van de heer Walter Spies, die een verblijf van negen dagen op het zoo onbekende eiland Noesa Penida ten Z. van Bali gebruikte niet alleen voor het verzamelen van materiaal op het gebied zijner eigen studie, doch ook op dat der archaeologie, dat ik in de gelegenheid ben den lezer een interessant bouwwerk ter kennismaking voor te leggen, hetwelk dusdanig (p.207) afwijkt van alle overige exemplaren van dezelfde soort, dat wij het gerust een unicum kunnen noemen. Het is een surya-zetel, staande in de Poera Meranting bij de dessa Batoe-Kandik. Hieronder volgt een beschrijving.

Op een rechthoekig basement met uitspringenden voet en vlakke kroonlijst, zonder eenige nadere profileering en gemaakt van karangsteen, verheft zich een surya-zetel, bestaande uit een pyramidaal toeloopende basis, een rechtopstaand deel en den eigenlijken zetel. Het onderste gedeelte vertoont een zgn, trappenpyramide, waarvan de steenlagen aan den uitstekenden rand van boven en van onderen zijn afgeschuimd, zoodat zij een profiel geven als den balg van een fototoestel. Aan de voorzijde is in het midden een miniatuurtrap van elf treden uitgespaard, terwijl aan weerszijden een nisvormige ruimte is aangebracht en de pyramide aan de achterzijde verticaal is afgesneden door den achterwand van het geheele bouwwerk. De pyramide telt negen steenlagen aan de voorzijde. Boven deze pyramidevormige basis verheft zich een rechtopgaand deel, dat echter behakt is in den vorm van de torso van een daemonische vrouwenfiguur, welke den eigenlijken troon op haar links en rechts opgeheven armen en op haar hoofd draagt. Hoofd, armen en borsten zijn op natuurlijke wijze uitgebeeld, doch de romp gaat over in den vierkanten vorm van de steenmassa. In de beide zijdelingse nissen van de basis komen haar beenen vanaf hare knieën naar beneden te zien. De eigenlijke zetel vertoont den gebruikelelijken vorm, doch heeft op de zijvleugels naga's met opgeheven koppen.

Behalve den hoofdvormen geeft het stuk dan nog de volgende bijzonderheden te zien. Aan de voorzijde van het basement bevindt zich een zeventredige trap, aan weerszijden geflankeerd door een aan het basement aansluitende verhooging. Trap en basement zijn gedeeltelijk uit cylindervormige behakte steenen opgebouwd, terwijl het laatste in het midden der zijwanden een kleine, in de pyramidevormige basis aangebrachte trap staat - of stond - , vast met het bouwwerk verbonden, een panakawan-achtige figuur, sterk in de diepte van het lichaam afgeplat. Twee dergelijke figuren, doch thans in de breedte-as afgeplat, staan voor de nissen aan de zijkanten der basis. Links en rechts van het hoofd der daemonische vrouwenfiguur bevindt zich, aansluitende aan de binnenzijde der armen, een haan, die den kop tegen de hand en den staart tegen het hoofd der vrouw gelegd heeft. De vrouw zelf draagt een halssnoer met versierde (p.208) plaat, heeft een sterk eivormig, van onderen afgeplat ovaal gelaat van primitieve vormen, kogelronde, dicht bij elkaar staande oogen, en een breeden, grijnzenden, van uitstekende hoektanden voorzienen mond.

Tusschen haar achterhoofd en de achterplaat is een ruimte, waar men een fraai gebeeldhouwden, uit het achterstuk uitstekenden runderkop ontwaart, met slagtanden, ronde oogen, naar voren overhangende horens en spitse ooren. In deze ruimte bevinden zich voorts, hoewel er klaarblijkelijke niet thuis hoorende, twee losstaande figuren, waarvan de eene een vrouw, de andere een man voorstelt, de laatste gezeten op borst en buik van een op den rug liggende figuur, waarvan het hoofd tusschen de beenen uitsteekt en waarvan de beenen achter den rug omhoog worden gestoken. De zittende figuur houdt de liggende bij de bovenarmen vast. De vrouw heeft een kind op den rug, terwijl een derde, elders staande figuur een vrouw voorstelt met een kind op haar schoot staande.

Rest ons nog de achterzijde ter beschrijving. Deze vertoont een gladden, verticalen wand, waaruit ter hoogte van den bovenkant van het basement een monsterkop in haut-relief steekt. Daarboven bevindt zich een groote garuda-figuur in zeer bas-relief, doch eveneens voorzien van een in haut-relief uitstekenden kop. De garuda-figuur staat wijdbeens, heeft een tusschen de beenen omlaaghangenden korten staart (of schaamplaat?), menschelijken benen, romp en armen; achter de armen steken vleugels uit, welke misschien aan de andere zijde van het achterstuk voortgezet worden. De kop is versierd met een driedeeligen tooi in ongeveer denzelfden vorm als de achterwand van de zetel vertoont.
Ten slotte de opmerking, dat de kroonlijst van het basement en de rand van den eigenlijken zetel van eenig ornament zijn voorzien (De afmetingen werden mij niet nauwkeurig opgegeven; het geheele monumentje is ongeveer drie meter hoog.)
Vergelijk met afbeeldingen van de gebruikelijke surya-zetels in Balische poera's laat ons zien, dat wij hier met een merkwaardig en sterk afwijkend exemplaar te maken hebben. Waar echter komen deze afwijkingen vandaan?

De tijd is voorbij, dat wij in het voorkomen van den garuda een Wisnuïtische beteekenis zagen, of dat de runderkop ons op Çiwaïsme zou kunnen wijzen. Wij hebben sinds lang geleerd, dat zulke systematische onderscheidingen hoogstens voor de Midden-Javaansche periode mogen gelden. Ook het in verband brengen van den zonnezetel (p.209) met den zonnevogel lijkt mij niet op zijn plaats en te klassiek in dit geval. Er zijn echter enkele aanwijzingen, die aan ons onderzoek een bepaalde richting kunnen geven, ook als zullen zij niet in staat blijken op onze vraag een afdoend antwoord te geven.

Het kan ons namelijk niet ontgaan, dat de garuda zoowel als de pyramidevormige basis van den zetel zekere overeenkomsten vertoont met enkele onderdeelen van Tjandi Soekoeh op Java. De onbruikbare, want te kleine treden van de trap in de voorzijde van de basis wijzen voorts op een niet meer begrepen reden, waarom eigenlijk zulk een bouwdeel op die plaats aangebracht moest worden, terwijl wij het bij Soekoeh nog in werkelijk gebruik kunnen aantreffen. Nu is de strekking der bouwwerken van Soekoeh bekend, hoewel de details nog niet alle verklaard konden worden; het is een verlossingsmonument, tevens een gehinduïseerde herschepping van een oud-inheemsch heiligdom, dat als een poort tot den voorvaderhemel kan worden opgevat. (Zie Oudheid. Aantekening No.XIII, in deze bijdragen, 1930, en mijn Gids voor de oudheden van Soekoeh en Tjeta (Tjan Tjoe Som, Solo). Voorts Crucq in T.B.G., 1933, p.151 vlgg.) Durga, de garuda en het rund spelen daarbij een groote rol.

Aan den anderen kant komt de plaatsing van onzen zetel, namelijk tegenover den tempelingang en niet, zooals meestal met surya-zetels het geval is, in een hoek, overeen met de plaatsing van het pyramidevormige hoofdbouwwerk van Soekoeh. Ook het voorkomen van megalithische steenhopen en terrassen in of bij de Poera Meranting wijst in deze richting. Onverklaard blijven dan echter nog de hanen - die overigens met Surya als verlosser kunnen samenhangen - en de eigenaardige figuren van den zittenden man en de zittende vrouw, die er echter misschien niet bij behoren (Wel wijs ik op het feit, dat op Noesa Penida het gebruik bestaat, dat de ouders van tweelingen van verschillende geslacht, wanneer zij, zooals geëischt wordt, hun woning verlaten en eenigen tijd in de poera dalem doorbrengen, gedurende een oogenblik op deze magisch-onrein makende kinderen gaan zitten of doen alsof. Misschien is de overeenkomst echter louter toevallig).

Behalve de boven gegeven oriëntatie inzake de aan het bouwwerk voorkomende symbolen kunnen wij nog iets uit de Balische overlevering met hun merkwaardige stuk in verband brengen. De naam, sanggaran Meranting, doet ons namelijk onmiddellijk denken aan het verhaal van Mpu Nirartha, stamvader der Balische brahmanen, die op zijn tocht, vergezeld van zijn zeven kinderen en zijn echtgenoote, een monster ontmoette, dat hem opslokte. Toen hij echter weer uit den muil van het dier tevoorschijn kwam, bleek zijn lichaamskleur zoo zwart geworden te zijn, dat zijn echtgenoote en zijn kinderen (p.210) voor hem wegvluchtten; zijn oudste dochter, die niet meer door hem achterhaald kon worden, werd vervolgens vereerd als de Durga van Malanting (een plaats in West-Bali; Kidung Pamañcangah, ed. Berg, III, 53, vlgg. - 56: "punang jyesthasunu stri sira sinanggah bhattari dalem, oyeng Malanting"; cf. Berg, De Middeljavaansche historische traditie, p.24).

Dat Malanting hetzelfde is als Penidasch Meranting lijkt mij zeker, en dat, aangezien Noesa Penida langen tijd voor enkele deelen van Bali als ballingsoord heeft gegolden, op eerstgenoemd eiland replieken van Balinesche plaatsen mogen worden verwacht, lijkt mij eveneens zeker. De bewoners van Batoe-kandik, waarbij de poera gelegen is, wisten echter hieromtrent niets te vertellen, aangezien, zooals zij beweerden, de oude menschen, die het weten konden, reeds gestorven waren.

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. research: Godi Dijkman http://guidomansdijk-talen.nlsocial facebook box white 24